İnsan Olmaq Nə Deməkdir? Əsl İnsan Olmağın Mənası
İnsan doğulmaqla insan olmur. Bədənə sahib olmaq başqa şeydir, insan olmağın məsuliyyətini daşımaq tamam başqa. Əsl insanı onun geyimi, var-dövləti, vəzifəsi və ya başqalarının gözündəki mövqeyi deyil, heç kimin görmədiyi anda etdiyi seçimlər göstərir.
Şərq düşüncəsində insanın böyüklüyü çox vaxt öz nəfsinə hakim olması ilə ölçülüb. Mövlana Cəlaləddin Ruminin düşüncəsində də insanın daxilində həm qaranlıq, həm də işıq daşıdığı fikri ön plandadır. O, insanın öz iç dünyasına dönməsini, zahiri görünüşdən daha vacib sayırdı. Sədinin “Gülüstan” əsərində isə insanın dəyərinin yalnız sözlə deyil, davranışla ortaya çıxdığını görürük. Nəsimi də insanın mənəvi ucalığını vurğulayaraq insanı sadəcə maddi varlıq kimi deyil, dərin bir mənəvi aləm kimi təqdim edirdi.
Bəlkə də insan olmağın ən çətin tərəfi özünü haqlı hesab etdiyin anda belə qarşı tərəfi anlamağa çalışmaqdır. Güclü olduğun halda zəifi əzməmək, sənə pislik edənə qarşı içindəki kinə əsir olmamaq, heç kimin bilməyəcəyi yaxşılığı etmək — bunlar insanın həqiqi ölçüsüdür.
İnsan çox şey öyrənə bilər, çox pul qazana, böyük ad qazana bilər. Amma mərhəməti yoxdursa, biliyi hikmətə çevrilmir. Vicdanı susubsa, qazandığı uğurların səsi nə qədər yüksək olsa da, daxilində böyük bir boşluq qalır.
Şərq alimlərinin əsrlər boyu verdiyi əsas mesajlardan biri budur: insanın ən böyük səfəri öz daxilinə etdiyi səfərdir. Öz qüsurunu görə bilən, səhvini etiraf edən, başqasının haqqına hörmət edən və yaxşılığı nümayiş üçün deyil, vicdanı üçün edən adam həqiqətən insan olmağa başlayır.
Çünki insan olmaq ad deyil, mərtəbədir. O mərtəbəyə isə yalnız xarici görünüşlə deyil, xarakterlə qalxmaq mümkündür.
Bəzən bir insanın əsl siması rahat günlərdə yox, çətinlik qarşısında görünür. Əlində imkan olduğu halda haqqı tapdalamırsa, gücü olduğu halda mərhəməti seçirsə, tək qalanda belə vicdanına xəyanət etmirsə, onun insanlığı sözlərindən daha çox danışır. Əslində həyat hər gün bizə eyni sualı verir: “Sən kim olduğunu nə ilə sübut edirsən?”
Cavab isə dilimizdə deyil, seçimlərimizdə gizlənir. İnsan özünü hər gün yenidən qurur; yaxşılıqla, səbrlə, ədalətlə və başqasının ağrısını öz ağrısı kimi hiss edə bilməklə. Bu, insanlığın ən səssiz imtahanıdır.